QiblaFind
Ислам тарихы Мұхаммед пайғамбарға шамамен б.з. 610 жылы алғашқы уахи түсуінен басталады. Батыс Арабиядағы қауымнан тараған ислам тарихы діни ілімді ғана емес, саяси өзгерістерді, ғылымды, сауданы және адамдардың күнделікті өмірін де қамтиды.
Төмендегі кейбір жылдар шамамен берілген. Б.з. — біздің заманымыз; һ.ж. — хижрадан кейінгі жыл, яғни мұсылман күнтізбесіндегі жыл санауы. Ай күнтізбесіндегі һ.ж. жылы күн күнтізбесіндегі б.з. жылымен дәл сәйкес келмейді.
Ислам тарихы: қысқаша хронология
- Шамамен 610 жыл: Мұхаммед пайғамбарға Меккеде алғашқы уахи түседі.
- 622 жыл / 1 һ.ж.: Мединеге хижра жасалады; мұсылман жыл санауы осы оқиғадан басталады.
- Шамамен 624 жыл / 2 һ.ж.: Намаздағы бағыт Меккедегі Қағбаға өзгереді.
- 630 жыл / 8 һ.ж.: Мұсылман қауымы Меккені өз бақылауына алады.
- 632 жыл / 11 һ.ж.: Мұхаммед пайғамбар қайтыс болады; қауым басшылығы мәселесі алға шығады.
- 632–661 жылдар: Сүнниттер «тура жолдағы халифалар» деп атайтын төрт халифа кезеңі.
- 661–750 жылдар: Омеядтар Дамаскіден билік жүргізеді.
- 750–1258 жылдар: Аббасилер халифаты тарихының көп бөлігінде Бағдадтан билік жүргізеді; мұсылман әлемінің әр жерінде ғылым дамиды.
- Кейінгі ғасырлар: Африка, Азия және Еуропадағы мұсылман қоғамдарына аймақтық әулеттер мен мемлекеттер ықпал етеді.
- Бүгін: Мұсылмандар түрлі тілдері, мәдениеттері және діни тәжірибелерімен бүкіл әлемде өмір сүреді.
Бұл тізім — тоқтаусыз кеңеюдің бір ғана тарихы емес, бастапқы бағдар. Билік талай рет ауысты. Мұсылман қауымдары сауда, көші-қон, білім беру және жергілікті байланыстар арқылы да өсті.
Уахи және алғашқы мұсылман қауымы
Мұсылмандар Құранды Алла Мұхаммед пайғамбарға Жәбірейіл періште арқылы түсіргеніне сенеді. Ислам дәстүрі алғашқы уахиды пайғамбар Меккеде жүрген шамамен 610 жылға жатқызады. Осы оқиғамен байланыстырылатын алғашқы аяттар оқу немесе дауыстап айту бұйрығымен басталады (Әл-Ғалақ 96:1–5).
Мұхаммед пайғамбар адамдарды бір Аллаға құлшылық етуге, мұқтаждарға қамқор болуға және өз істері үшін жауапты екенін түсінуге шақырды. Меккеде алғашқы мұсылмандар қарсылық көрді. Бір бөлігі өзге жерден пана тапты; кейін пайғамбар мен оның ізбасарлары Ясрибке, кейін Медине аталған қалаға көшті.
Мұсылмандар үшін Құран — Құдайдан келген уахи. Тарихшылар алғашқы қауымның қайда және қашан қалыптасқанын зерттей алады, бірақ тарихи зерттеу сенім мәселесін шешпейді. Бұл екі түрлі тұжырымды ажырату сол кезеңді түсінуге көмектеседі.
Хижра: жыл санауы неге 622 жылдан басталады?
Хижра — Мұхаммед пайғамбардың 622 жылы Меккеден Мединеге қоныс аударуы. Өсіп келе жатқан мұсылман қауымы онда діни және қоғамдық өмірін дамытуға мүмкіндік алды. Құранда пайғамбардың осы кезеңде бір серігімен бірге сапар шеккені айтылады (Әт-Тәубе 9:40).
Мұсылман күнтізбесі жылдарды хижрадан бастап санайды: 622 жыл — 1 һ.ж. Жыл санау жүйесі Омар ибн әл-Хаттабтың халифалығы кезінде қабылданды. Күнтізбе айға негізделгендіктен, оның күндері күн күнтізбесіндегі жыл мезгілдері бойынша жылжиды. Күндердің сәйкестігін хижри күнтізбе мен күн түрлендіргішінен көруге болады.
Хижра тек күнтізбелік меже емес. Ол Меккедегі осал топтың Мединеде ұйымдасқан қауымға айналуын білдіреді. Құлшылық пен қоғамдық өмірдегі көптеген өзгеріс осы кезеңмен байланысты.
Құбыланың өзгеруі және Меккеге оралу
Құбыла — мұсылмандардың намазда бет бұратын бағыты. Алғашқы мұсылмандар Құдысқа қарап намаз оқыды. Мединеде бағыт Меккедегі Қағбаға өзгерді; бұл оқиға әдетте шамамен 624 жылға, яғни 2 һ.ж. жатқызылады. Құранда қасиетті мешіт жаққа бет бұру бұйырылады (Әл-Бақара 2:144).
Бұл өзгеріс күнделікті құлшылықта көрінеді: әлемнің әр жеріндегі мұсылмандар намазда Қағбаға бет бұрады. Бағыт тұрған жерге қарай өзгереді. Оны құбыла компасымен табуға болады; QiblaFind-тің есептеу тәсілі бағыттың қалай анықталатынын түсіндіреді.
630 жылы, яғни 8 һ.ж., Мұхаммед пайғамбар мен мұсылман қауымы Меккені өз бақылауына алды. Ислам деректерінде Қағбадағы пұттардың алынып тасталғаны баяндалады. Мекке құлшылықтың орталығы болып қалды: шамасы жеткен мұсылманға парыз саналатын қажылықтың орны да сонда.
Пайғамбар 632 жылы, 11 һ.ж., Мединеде қайтыс болды. Сол уақытқа қарай ислам Арабияның көп бөлігіне орнықты. Оның өлімінен кейін қауымды кім және қандай негізде басқаруы керек деген маңызды мәселе туды.
Алғашқы халифалар және басшылық мәселесі
Халифа — мұсылман қауымын басқарудағы ізбасар; ол Мұхаммед пайғамбардың пайғамбарлық жолын жалғастырушы емес. Сүнниттер Әбу Бәкір, Омар, Осман және Әлиді тура жолдағы төрт халифа деп атайды. Олар 632–661 жылдар аралығында кезекпен билік жүргізді, бірақ әрқайсысы әртүрлі қиындыққа тап болды.
Сүнниттер мен шииттер алғашқы басшылықты әрқалай түсінеді. Сүннит дәстүрі Әбу Бәкірді алғашқы заңды халифа деп таниды. Шииттер Мұхаммед пайғамбардың немере інісі әрі күйеу баласы Әлидің басшылыққа құқығы болған деп есептейді. Он екі имамды мойындайтын шииттер үшін Әли — алғашқы имам, Құдайдың тура жолға салуымен басқаратын жетекші. Екі дәстүрдің тарихын осы бір дауға ғана сыйғызу мүмкін емес.
Алғашқы халифаттар тұсында мұсылман билігі Арабиядан тыс жерлерге тарады, сонымен бірге ішкі қақтығыстар болды. Осман өлтірілді; Әлидің билігі азамат соғысымен өтті. Төрт халифа кезеңі аяқталып, Әли қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Хұсейн 680 жылы Кербалада өлтірілді. Бұл оқиға шииттер үшін айрықша маңызды, оны өзге мұсылмандар да еске алады.
Омеядтар, Аббасилер және білім орталықтары
Омеядтар 661–750 жылдары Дамаскіден билік жүргізді. Олардың мемлекеті Солтүстік Африка арқылы Пиреней түбегіне, шығыста Орталық және Оңтүстік Азияның кей бөліктеріне дейін созылды. Жергілікті тілдер мен басқару тәртібі әртүрлі болды. Саяси билік орнаған жерде халықтың бәрі бірден мұсылман болған жоқ; ислам қабылдау ұрпақтар бойы жүрді.
Аббасилер 750 жылы билікке келіп, Бағдадты астана етті. Ол басқару, сауда және ғылымның ірі орталығына айналды. Кейін өзге аймақтарды бөлек әулеттер билегендіктен, Аббасилердің саяси ықпалы әлсіреді. Моңғол әскері 1258 жылы Бағдадты алып, ондағы Аббаси халифатын аяқтады; мұсылман ғылымы мен қоғамының тарихы аяқталған жоқ.
Шамамен VIII ғасырдан бастап мұсылман әлемінің әр жеріндегі ғалымдар бұрынғы еңбектерді аударып, зерттеп, сынап, жаңа тұжырымдар жасады. Араб тілі ғылымның маңызды тіліне айналды, ал ғалымдардың тілдік және діни ортасы сан алуан болды. Математика, медицина, география және астрономия бір ғана біркелкі «алтын дәуірде» емес, ғасырлар бойы дамыды.
Астрономия құлшылыққа да қажет болды: айды бақылау айларды белгілеуге, күннің орны намаз уақытын анықтауға көмектесті. Ғалымдар алыс жерден құбыланы табу жолдарын зерттеп, география мен Жердің шар тәрізді бетінде бағыт есептеу тәсілдерін қолданды. Бүгін цифрлық компас тұрған орынға қарай бағыт есептейді, бірақ көрсетілген нәтиже құрылғы датчиктері мен орын дерегіне де тәуелді.
Кейінгі мемлекеттерден бүгінге дейін
Аббасилердің ықпалы әлсіреген соң барлық мұсылманды бір үкімет басқарған жоқ. Анадолыдан шыққан Осман мемлекеті ғасырлар бойы Оңтүстік-Шығыс Еуропаның, Батыс Азияның және Солтүстік Африканың аумақтарын биледі; оның сұлтандығы 1922 жылы аяқталды. XVI ғасырдың басында құрылған Сефевилер мемлекеті Иранда он екі имамды мойындайтын шииттік дәстүрдің басым бағытқа айналуына ықпал етті. Моғол мемлекеті XVI ғасырдан бастап Үнді субконтинентінің көп бөлігін биледі, бірақ ықпалы мен күші уақыт өте өзгерді.
Мұсылман өмірі бұл мемлекеттермен шектелмеді. Қауымдар Үнді мұхитындағы сауда желілері, Африкадағы білім орталықтары мен жергілікті патшалықтар, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ұзақ тарихи байланыстар арқылы да дамыды. XIX–XX ғасырларда Еуропаның отарлық билігі мұсылмандар басым көптеген өңірге әсер етті. Кейін тәуелсіздік қозғалыстары, жаңа мемлекеттер мен көші-қон саяси және қоғамдық өмірді өзгертті; олардың нәтижесі барлық жерде бірдей болған жоқ.
Бүгінде мұсылмандар түрлі қоғамдарда өмір сүреді. Құран мен Мұхаммед пайғамбардың үлгісі олар үшін ортақ маңызды негіз болғанымен, тілдері, әдеттері, түсіндіру жолдары мен саяси тарихы әртүрлі. Сүнниттік және шииттік дәстүрлердің өз ішінде де алуандық бар. Сондықтан ислам тарихы — әрі негізгі оқиғалар тізбегі, әрі әр өңірдің өзіндік тарихы.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ислам қашан басталды?
Мұсылмандар исламның бір Құдайға құлшылық ету туралы хабары бұрынғы пайғамбарлар үйреткен дәстүрмен жалғасады деп сенеді. Мұхаммед пайғамбардың уағызы төңірегінде қалыптасқан тарихи қауым ретінде ислам VII ғасырдағы Арабияда басталды; алғашқы уахи дәстүрлі түрде шамамен 610 жылға жатқызылады.
Мұсылман күнтізбесі неге хижрадан басталады?
622 жылғы хижра — Мұхаммед пайғамбардың Меккеден Мединеге көшуі және алғашқы қауым үшін маңызды бетбұрыс. Кейін мұсылман күнтізбесі осы оқиғаны жыл санауының басы етіп алды: 622 жыл — 1 һ.ж.
Мұсылмандар Меккеге қашан қарап намаз оқи бастады?
Құбыла Медине кезеңінде Құдыстан Меккедегі Қағбаға өзгерді. Бұл әдетте шамамен 624 жылға, 2 һ.ж. жатқызылады. Қасиетті мешітке бет бұру туралы нұсқау Құранда берілген (Әл-Бақара 2:144).
Басшылық туралы сүнниттер мен шииттердің көзқарасы қалай өзгешеленеді?
Алғашқы негізгі айырмашылық Мұхаммед пайғамбар қайтыс болғаннан кейінгі басшылыққа қатысты. Сүнниттер Әбу Бәкірді алғашқы заңды халифа деп таниды; шииттер бұл құқық Әлиге тиесілі болған деп есептейді. Екі дәстүрдің де осы мәселеден әлдеқайда кең, сан қырлы тарихы бар.
Ғылым тек Бағдадта дамыды ма?
Жоқ. Бағдад Аббасилер тұсындағы ірі ғылыми орталық болды, бірақ білім өзге қалалар мен өңірлерде де өркендеді. Әртүрлі ортадан шыққан ғалымдардың еңбегі ұзақ уақыт бойы жалғасты.